ما را [ در صورت داشتن لياقت ] هدايت كرده بود ، همانا ما هم شما را هدايت مىكرديم ، [ اكنون همهء سرمايه‌هاى وجودى ما و تلاش و كوششمان بر باد رفته ] چه بيتابى كنيم و چه شكيبايى ورزيم ، براى ما يكسان است ، ما را هيچ راه گريزى نيست . سپس قرآن مجيد به گفتگوى ملامت‌آميز شيطان با پيروان خود مىپردازد : وَ قَالَ الشَّيْطنُ لَمَّا قُضِىَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَ عَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقّ وَ وَعَدتُّكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَ مَا كَانَ لِىَ عَلَيْكُم مّن سُلْطنٍ إِلَّآ أَن دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِى فَلَا تَلُومُونِى وَلُومُواْ أَنفُسَكُم مَّآ أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَ مَآ أَنتُم بِمُصْرِخِىَّ إِنّى كَفَرْتُ بِمَآ أَشْرَكْتُمُونِ مِن قَبْلُ إِنَّ الظلِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ » « 1 » و شيطان [ در قيامت ] هنگامى كه كار [ محاسبهء بندگان ] پايان يافته [ به پيروانش ] مىگويد : يقيناً خدا [ نسبت به برپايى قيامت ، حساب بندگان ، پاداش و عذاب ] به شما وعدهء حق داد ، و من به شما وعده دادم [ كه آنچه خدا وعده داده ، دروغ است ، ولى مىبينيد كه وعدهء خدا تحقّق يافت ] و [ من ] در وعده‌ام نسبت به شما وفا نكردم ، مرا بر شما هيچ غلبه و تسلّطى نبود ، فقط شما را دعوت كردم [ به دعوتى دروغ و بىپايه ] و شما هم [ بدون انديشه و دقت دعوتم را ] پذيرفتيد ، پس سرزنشم نكنيد ، بلكه خود را سرزنش كنيد ، نه من فريادرس شمايم ، و نه شما فريادرس من ، بىترديد من نسبت به شرك‌ورزى شما كه در دنيا دربارهء من داشتيد [ كه اطاعت از من را همچون اطاعت خدا قرار داديد ] بيزار و منكرم ؛ يقيناً براى ستمكاران عذابى دردناك است . اين صحنهء محاكمهء سرزنش‌گرانه شيطان با اهل كفر و باطل است كه در اجتماع دوزخيان به اذن پروردگار روى خود رابه سوى پيروان خود كرده و همه را نكوهش و

--> ( 1 ) - ابراهيم ( 14 ) : 22 .